✨معرفی کرسی: کرسی علمی_ترویجی با عنوان «امکان سنجی معامله دارایی های دیجیتال در بستر متاورس؛ کاوشی در شبهه غرری بودن آن»در پژوهشکده نوآوری حقوقی و با مجوز هیأت حمایت از کرسی های نظریه پردازی، نقد و مناظره فرهنگستان علوم برگزار شد.

• ارائه کننده: خانم فرشته امیرآبادی فراهانی_دانشجوی دکتری حقوق خصوصی -دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی

• دبیر جلسه:دکتر محمد مهاجری_ مدرس دانشگاه و وکیل پایه یک دادگستری

• ناقد اول: دکترعباس کاظمی نجف آبادی _عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی

• ناقد دوم: دکتر اسماعیل عباسی _عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی

تاریخ برگزاری : دوشنبه، 25خرداد ۱۴۰5

محل برگزاری: سالن جلسات پژوهشکده نوآوری حقوقی

ساعت برگزاری :13تا15

✅محورهای ارائه شده:

ارائه کننده: خانم فرشته امیرآبادی فراهانی

دکتر امیرآبادی در ارائه پژوهش خود به بررسی امکان معامله دارایی‌های دیجیتال در متاورس از منظر فقه امامیه و حقوق ایران پرداختند. ایشان با اشاره به گسترش اقتصاد دیجیتال، این پرسش را مطرح کردند که آیا دارایی‌هایی مانند زمین‌های مجازی و NFTها از نظر فقهی و حقوقی قابلیت معامله دارند یا خیر.به گفته ایشان، هرگاه این دارایی‌ها دارای منفعت عقلایی، ارزش اقتصادی، قابلیت انتقال و پذیرش عرفی باشند، مال محسوب شده و می‌توانند موضوع صحیح معامله قرار گیرند. همچنین صرف غیرمادی بودن آن‌ها مانعی برای اعتبار فقهی و حقوقی نیست.

دکتر امیرآبادی تأکید کردند که باید میان ریسک اقتصادی و غرر فقهی تفاوت قائل شد؛ چراکه نوسان قیمت یا نوظهور بودن فناوری به‌تنهایی موجب غرری شدن معامله نمی‌شود و غرر تنها در صورت وجود ابهام اساسی در معامله تحقق می‌یابد.ایشان در پایان خاطرنشان کردند که بسیاری از دارایی‌های متاورسی، به دلیل شفافیت اطلاعات، ثبت مالکیت و امکان انتقال، ذاتاً غرری نیستند و در صورت برخورداری از منفعت مشروع و رعایت شرایط صحت معامله، از منظر فقهی و حقوقی قابل خریدوفروش خواهند بود.

نقد و ارزیابی کرسی:

ناقد اول : دکتر عباس کاظمی نجف آبادی

ایشان با تأکید بر شتاب تحولات فناوری، بیان کرد که مفاهیم و قواعد سنتی حقوق به‌تنهایی پاسخگوی پدیده‌های نوظهور، از جمله دارایی‌های دیجیتال، نیستند و نظام حقوقی باید با حفظ پویایی، تعاریف و مبانی خود را متناسب با نیازهای روز بازنگری و به‌روزرسانی کند.وی مهم‌ترین نقد خود را متوجه عنوان پژوهش دانست و اظهار داشت که مسئله اصلی، «غرری بودن معامله» نیست، بلکه پیش از آن باید درباره ماهیت و مالیت دارایی‌های دیجیتال تعیین تکلیف شود. به اعتقاد ایشان، این دارایی‌ها را نمی‌توان صرفاً در قالب تقسیم‌بندی‌های سنتی «عین» و «منفعت» تحلیل کرد و لازم است برای آن‌ها ماهیتی حقوقی مستقل در نظر گرفته شود.دکتر کاظمی نجف‌آبادی همچنین تصریح کرد که نوسان شدید ارزش یا احتمال از بین رفتن بسترهای دیجیتال، به‌تنهایی موجب خروج این دارایی‌ها از قلمرو مالیت نمی‌شود. از نگاه وی، معیار اصلی در صحت معامله، آگاهی و رضایت طرفین در زمان انعقاد عقد است و پذیرش ریسک‌های متعارف، مانع از تحقق مالیت یا اعتبار معامله نخواهد بود.وی در جمع‌بندی تأکید کرد که با گسترش اقتصاد دیجیتال و پذیرش عرفی این دارایی‌ها، ضروری است حقوق نیز همگام با تحولات فناوری، قواعد و مفاهیم خود را بازنگری کرده و چارچوب‌های حقوقی متناسب با دارایی‌های دیجیتال و فضای متاورس را توسعه دهد.

ناقد دوم: دکتر اسماعیل عباسی 

دکتر اسماعیل عباسی (ناقد دوم کرسی) ضمن قدردانی از پژوهش ارائه‌شده، بیان کرد که مباحث مبنایی و نظری به‌خوبی از سوی ناقد اول مطرح شده است؛ ازاین‌رو، تمرکز خود را بر برخی نکات تکمیلی و نقدهای محتوایی قرار داد. وی تأکید کرد که در بررسی معاملات دارایی‌های دیجیتال باید میان «مالیت» و «غرری بودن معامله» تفکیک روشنی صورت گیرد.وی با اشاره به مفهوم مالیت، این پرسش را مطرح کرد که آیا هر چیزی که منفعت عقلایی دارد، الزاماً مال محسوب می‌شود یا خیر. همچنین بر ضرورت تبیین دقیق تفاوت میان منفعت مشروع و منفعت عقلایی تأکید کرد و خواستار شفاف‌تر شدن مبانی فقهی و حقوقی این بخش از پژوهش شد.دکتر عباسی از پرداختن به وضعیت حقوقی دارایی‌های دیجیتال در نظام حقوقی ایران، رویه‌های قضایی و تحلیل دقیق‌تر برخی مفاهیم همچون نوسانات شدید قیمت، پیش‌بینی‌پذیری خطر، محدودیت‌های قانونی و مخاطرات فنی و امنیتی به‌عنوان موضوعاتی یاد کرد که می‌توانستند با تفصیل بیشتری در پژوهش بررسی شوند.وی در ادامه اظهار داشت که برخی شبهات اصلی، از جمله مسئله نوسانات شدید قیمت و چگونگی رفع شبهه غرر، پاسخ کافی دریافت نکرده‌اند. همچنین ارتباط اصل اباحه با رفع غرر را نیازمند تبیین دقیق‌تر دانست و بر استفاده از اصطلاحات حقوقی صحیح، به‌ویژه تفکیک میان «بطلان» و «غیرنافذ بودن» در نگارش پژوهش، تأکید کرد. در پایان، ضمن ارزشمند دانستن پژوهش، این نکات را در راستای تکمیل و تقویت اثر علمی مطرح کرد.

✅جمع بندی:

دبیر جلسه: دکتر محمد مهاجری

دکتر محمد مهاجری، دبیر نشست، ضمن خوشامدگویی و قدردانی از پژوهشکده نوآوری حقوقی، پژوهشگر، ناقدان و ارزیابان، بر اهمیت بررسی ابعاد فقهی و حقوقی معاملات دارایی‌های دیجیتال در بستر متاورس تأکید کرد.در ادامه، دبیر جلسه با جمع‌بندی دیدگاه‌های ناقدان و ارزیابان، مهم‌ترین محورهای مطرح‌شده را تفکیک میان «مالیت» و «غرری بودن» معاملات، تبیین ماهیت دارایی‌های دیجیتال و ضرورت ارائه پاسخ‌های حقوقی متناسب با تحولات فناوری عنوان کرد. وی ابراز امیدواری کرد پژوهش حاضر با بهره‌گیری از این دیدگاه‌ها تکمیل و غنی‌تر شود.