کرسی علمی_ترویجی «عدالت ترمیمی درروایت رستم وسهراب» با حضور ویژه اساتید در پژوهشکده نوآوری حقوقی و با مجوز هیأت حمایت از کرسی های نظریه پردازی، نقد و مناظره فرهنگستان علوم برگزار شد.
20اردیبهشت ماه1404
باحضور اساتید محترم:
- دکتر علیرضا جمشیدی(ریاست نشست)_ رئیس پژوهشکده نوآوری حقوقی
- دکتر حسین غلامی(ارائه دهنده)_ عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی
- دکتر محمدعلی اخوت(ناقد اول)_ قاضی پیشین دیوان عالی کشور
- دکتر فیروز محمودی جانکی(ناقد دوم)_ عضو هیئت علمی دانشگاه تهران
- آقای میثم مهدوی(دبیر نشست)_پژوهشگر پژوهشکده نوآوری حقوقی
ارائه مقاله: رهیافتی ترمیمی به رابطه انسانی-اجتماعی
دکتر حسین غلامی در ابتدای نشست، مقاله خود با عنوان «رهیافتی ترمیمی به رابطه انسانی-اجتماعی در سوگنامه رستم و سهراب» را ارائه داد. ایشان مفاهیم کلیدی مقاله را تشریح کرد و نشان داد که چگونه میتوان با عبور از روایتهای سنتی، لایههای پنهان عدالت و بیعدالی را در این داستان کشف کرد.
نقد اول: از «جنگ» تا «حقوق بشر»؛ نقش میانجیگری گودرز
دکتر محمدعلی اخوت، قاضی پیشین دیوان عالی کشور، با نگاهی حقوقی و بینالمللی به این تراژدی پرداخت و نکات زیر را برجسته کرد:
- تغییر ماهیت درگیری: ایشان تأکید کردند که در روایت رستم و سهراب، «جرم» یا «بزه» به معنای معمول در کار نیست، بلکه یک «جنگ» رخ داده است. بنابراین، قواعد حقوق بشردوستانه و کنوانسیونهای ژنو (۱۹۴۹) و پروتکلهای الحاقی آن میتوانند چارچوب تحلیل باشند.
- نقش حیاتی میانجیگر: دکتر اخوت به نقش کلیدی گودرز در میانجیگری اشاره کرد. ایشان معتقد بودند که اگر این میانجیگری به درستی انجام میشد، میتوانست از وقوع جرم احتمالی (مانند قتل رستم و گیو توسط کیکاووس در داستانهای دیگر) پیشگیری کند. این نشاندهنده اهمیت «میانجیگری» به عنوان رکن اصلی عدالت ترمیمی است.
- شرم و پشیمانی: ایشان بر لحظات حساسی تأکید کردند که در آنها رستم اشعاری میخواند و نشانههایی از شرم و پشیمانی از کردار خود نشان میدهد؛ عناصری که در عدالت ترمیمی برای جبران آسیب حیاتی هستند.
- مثال تطبیقی جهانی: دکتر اخوت با طرح یک مثال جذاب، داستان رستم و سهراب را با نمایشنامه «سوءتفاهم» اثر آلبر کامو (نویسنده فرانسوی) مقایسه کرد. شباهتهای بنیادین بین این دو اثر، نشان میدهد که تراژدیهای ناشی از سوءتفاهم و فقدان ارتباط، پدیدهای جهانی و فرامرزی هستند.
نقد دوم: ریشههای تاریخی عدالت ترمیمی و غلبه «آز» بر «فرزندپروری»
دکتر فیروز محمودی جانکی، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، با تحسین اتقان نظری و شیوایی ادبی مقاله، بر چند محور مهم تأکید ورزید:
- ریشه در تاریخ: ایشان تأکید کردند که عدالت ترمیمی مفهومی جدید و غربی نیست، بلکه ریشه در ادبیات و تاریخ کهن ایرانی دارد.
- جستجوی هویت: یکی از دردهای اصلی سهراب، «تلاش برای بازشناسی هویت خویش» بود. این فقدان هویت، او را در معرض خطر قرار داد.
- پیروزی احساسات منفی: دکتر محمودی جانکی به تحلیل روانشناختی-حقوقی رستم پرداختند و گفتند که در نهایت، احساس «آز» (خشم/کینه) و «طمع وطنپرستی» بر احساس «فرزندپروری» غلبه کرد. این غلبه، مانع از شنیدن صدای منطق و عدالت شد.
- پذیرش خطا: ایشان نقش پذیرش خطا توسط رستم (پس از انکار واقعیت) را در تحقق عدالت ترمیمی، حتی اگر دیر شده باشد، بسیار مهم دانستند.
جمعبندی ریاست پژوهشکده: ضرورت «جرمشناسی ایرانی»
در پایان این نشست، دکتر علیرضا جمشیدی، ریاست پژوهشکده نوآوری حقوقی، سخنان پایانی را ایراد کردند و بر یک ضرورت ملی تأکید ورزیدند:
«ما نیازمند پایهگذاری «جرمشناسی ایرانی» هستیم، نه تکرار جرمشناسی ترجمهای.»
ایشان پیشنهاد دادند که با استخراج نظریههای جرمشناسانه از ادبیات کهن ایران و اشعار شاعرانی چون فردوسی، مولانا، سعدی و حافظ، میتوانیم بسترهای بومی برای عدالت و جرمشناسی فراهم کنیم. برگزاری چنین نشستهای علمی-ترویجی، گامی مؤثر در این راستا است.
نتیجهگیری نهایی
این کرسی علمی نشان داد که ادبیات کهن، گنجینهای از درسهای حقوقی و اخلاقی است. با بازخوانی رستم و سهراب از منظر عدالت ترمیمی، درک میکنیم که:
- میانجیگری میتواند از تراژدیهای جبرانناپذیر جلوگیری کند.
- پذیرش خطا و شرمندگی، مراحل اولیه جبران آسیب است.
- غلبه تعصبات و احساسات منفی بر خردورزی، ریشه بسیاری از بیعدالیهاست.
پژوهشکده نوآوری حقوقی با تداوم این نشستها، در پی آن است تا پلی میان «ادبیات اصیل ایرانی» و «علوم نوین حقوقی» ایجاد کند.
عکس دسته جمعی _جلسه کرسی عدالت ترمیمی در روایت رستم و سهراب